Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026 đến 2030 đặt mục tiêu đào tạo hơn ba triệu lao động và phát triển 100.000 doanh nghiệp công nghệ số. Bối cảnh đi kèm được nói thẳng: tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ được công nhận vẫn thấp, trong khi nhu cầu nhân lực số và kỹ thuật vượt xa nguồn cung1.
Trước đó, ngày 21/9/2024, Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký Quyết định 1017/QĐ-TTg về phát triển nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp bán dẫn. Mục tiêu tới năm 2030 là ít nhất 50.000 kỹ sư và nhân lực trình độ đại học trở lên cho mọi công đoạn của chuỗi giá trị bán dẫn, ít nhất 5.000 người có chuyên môn sâu về trí tuệ nhân tạo phục vụ ngành, và 1.300 giảng viên được đào tạo chuyên sâu về bán dẫn2.
Con số 1.300 giảng viên dễ bị lướt qua. Nó lại là con số quan trọng nhất, và có một câu chuyện ở TP.HCM giải thích vì sao.
Nhà máy lớn nhất, và câu hỏi lấy người ở đâu
Ngày 29/10/2010, Intel chính thức khai trương nhà máy lắp ráp và kiểm định chip tại Khu Công nghệ cao TP.HCM. Khoản đầu tư ban đầu 1 tỷ đô la, diện tích 46.000 mét vuông, rộng bằng khoảng năm sân bóng rưỡi. Theo Intel, đây là nhà máy lắp ráp và kiểm định lớn nhất trong mạng lưới sản xuất toàn cầu của hãng3.
Một nhà máy như vậy cần hàng nghìn kỹ sư và kỹ thuật viên có tay nghề. Intel nhận thấy lực lượng lao động Việt Nam có tiềm năng tốt, nhưng để duy trì sản xuất công nghệ cao lâu dài, cần nâng chất lượng đào tạo kỹ thuật ngay từ các trường. Họ hợp tác với Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ và Đại học Bang Arizona để làm việc đó3.
Đào tạo người dạy trước
Chương trình ra đời năm 2010 với tên Higher Engineering Education Alliance Program, gọi tắt là HEEAP, do USAID và Intel Việt Nam tài trợ, Trường Kỹ thuật Ira A. Fulton của Đại học Bang Arizona là đối tác triển khai chính4.
Điểm khác biệt nằm ở đối tượng. HEEAP không tập trung đào tạo công nhân cho nhà máy. Họ đào tạo giảng viên của các trường đại học và cao đẳng kỹ thuật, ở Arizona và ngay tại Việt Nam, theo phương pháp dạy học gắn với thực hành và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp4.
Trong khoảng chín năm, từ 2010 tới 2019, với tổng đầu tư khoảng 10 triệu đô la, chương trình đã đào tạo hơn 5.300 giảng viên, trao hơn 400 suất học bổng học nghề cho nữ sinh, và mỗi năm tổ chức một hội nghị giáo dục kỹ thuật quy tụ hơn 400 lãnh đạo4.
Logic của cách làm này rất rõ. Đào tạo một kỹ sư, doanh nghiệp có một kỹ sư. Đào tạo một giảng viên, mỗi năm có thêm vài chục kỹ sư được dạy theo cách mới, trong nhiều năm liền.
Bài học cho mục tiêu 50.000
Quyết định 1017 đã đặt chỉ tiêu 1.300 giảng viên được đào tạo chuyên sâu, cùng bốn phòng thí nghiệm cấp quốc gia và phòng thí nghiệm tại tám trường đại học công lập2. Kinh nghiệm HEEAP cho thấy chỉ tiêu ấy sẽ quyết định chất lượng của 50.000 người còn lại.
Với doanh nghiệp, câu chuyện này còn một lớp nghĩa nữa. Khi thị trường có thêm hàng triệu người đã qua đào tạo số cơ bản, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở việc tuyển được người biết công cụ, mà nằm ở việc rút ngắn thời gian để người mới tạo ra kết quả. Đó là bài toán hội nhập và đào tạo tại chỗ, không chỉ là bài toán tuyển dụng.
Và giống Intel năm 2010, doanh nghiệp nào cần nhân lực kỹ thuật chuyên sâu sẽ phải tự tham gia vào việc đào tạo, bằng cách làm việc với trường, đưa kỹ sư của mình tham gia giảng dạy, và mở cửa nhà máy cho sinh viên thực tập.
Không chỉ kỹ sư
Con số 50.000 dễ khiến người ta chỉ nghĩ tới kỹ sư thiết kế chip. Thực tế một chuỗi giá trị bán dẫn cần nhiều tầng nhân lực: kỹ sư thiết kế, kỹ sư quy trình, kỹ thuật viên vận hành và bảo trì thiết bị, nhân viên kiểm định chất lượng. Nhà máy lắp ráp và kiểm định như của Intel ở TP.HCM cần rất nhiều người ở những tầng giữa ấy.
HEEAP cũng không bỏ qua tầng giữa. Bên cạnh giảng viên đại học, chương trình làm việc với các trường cao đẳng kỹ thuật như Cao Thắng, và dành hơn 400 suất học bổng học nghề cho nữ sinh, một nhóm vốn ít xuất hiện trong ngành kỹ thuật4.
Với người làm nhân sự trong các doanh nghiệp điện tử, bán dẫn hay các ngành phụ trợ, điều này có nghĩa là kế hoạch nguồn nhân lực cần nhìn cả những vị trí không có chữ "kỹ sư" trong chức danh. Thiếu kỹ thuật viên giỏi, một nhà máy có kỹ sư giỏi vẫn chạy không hết công suất.
